شود . پس بايد كه پس از ظاهر شدن رجحان در ترازو ، و پس از فارغ شدن از حساب ، در عيشى پسنديده باشد . آرى ، پيوستن او به اصحاب يمين يا به مقرّبان و فرود آمدن در جنات عدن يا در فردوس اعلى تابع أصناف ايمان است . چه ايمان دو نوع است : تقليدى ، چون ايمان عوام كه آن چه شنوند تصديق كنند و بر آن استمرار نمايند . و ايمان كشفى ، كه به انشراح سينه به نور خداى حاصل آيد تا همهء وجود چنان كه هست در او منكشف شود ، و روشن گردد كه مرجع و مصير همه به خداى است ، چه در وجود جز خداى و صفات و افعال او نيست . و اين صنف مقربان‌ند كه در فردوس اعلى نزول كنند ، و در غايت نزديكىاند به ملأ اعلى . و ايشان نيز اصناف‌اند : و در ميان ايشان سابقان‌اند ، و جماعتى كه درجهء ايشان كمتر است . و تفاوت ايشان بر اندازهء تفاوت معرفت ايشان است به خداى تعالى . و درجات عارفان در معرفت محصور نيست ، چه احاطت به كنه جلال خداى امكان ندارد ، و درياى معرفت را ساحل نيست و عمق آن را نهايت نه . و غواصان در او به قدر قوّت خود غواصى كنند ، و به قدر آن چه از خداى براى ايشان در أزل سابق شده است . چه منازل راه خداى بىنهايت است ، و درجات سالكان آن راه بىغايت . و اما كسى كه مؤمن باشد به ايمان تقليدى ، او از اصحاب يمين است ، و درجهء او كم از درجهء مقرّبان است . و ايشان را نيز درجات است . و كسى كه از اصحاب [ 32 ] يمين عالى درجه‌تر باشد مرتبهء او ، نزديك بود به مرتبهء كسى كه كمتر مقرّبان بود . و اين حال كسى است كه همهء كبيره‌ها بگذارد ، « 117 » و همهء فريضه‌ها بگزارد ، اى پنج ركن كه آن گفتن كلمهء طيبه است به زبان و نماز و روزه و زكات و حجّ . و اما كسى كه كبيره‌اى يا كبيره‌ها ارتكاب نمايد ، يا بعضى از اركان اسلام مهمل گذارد : اگر پيش از نزديكى أجل توبهء نصوح « 118 » كند ، به كسانى لاحق شود كه كباير ارتكاب نكرده باشند ، چه تايب از گناه چون بىگناه باشد ، و جامهء شسته چون جامه‌اى كه اصلا ريمگين نشده باشد . و اگر پيش از توبه مىرود ، كار او در وقت مرگ در خطر بود ، چه بسى باشد كه مردن او در اصرار « 119 » سبب زوال ايمان او شود - نعوذ باللّه - و سوء خاتمت حاصل آيد ، خاصه چون ايمان او تقليدى باشد ، چه تقليد اگرچه جزم بود به كمتر شكى و خيالى انحلال پذيرد ، و عارف بصير از بيم خاتمت بد دور تر باشد . و هر دو اگر برايمان ميرند در عذاب باشند ، عذابى كه زيادت از عذاب مناقشت حساب باشد ، مگر آن كه خداى - عز و جل - عفو فرمايد . و بسيارى عذاب از روى مدت بر اندازهء بسيارى مدت اصرار باشد ، و از روى شدت بر آن اندازهء زشتى كبيره‌ها ، و از روى اختلاف نوع بر اندازهء اختلاف أصناف گناه . و چون مدت عذاب سپرى شود ، ابلهان مقلد در درجات اصحاب يمين نزول كنند ، و عارفان مستبصر در اعلى عليين باشند .

--> ( 117 ) گذاشتن ، ترك كردن . ( 118 ) توبهء نصوح ، توبه خالص كه ديگر به گناه باز نگردد . ( 119 ) اصرار در گناه .